ਐਡਵੋਕੇਟ ਬਿਕਰਮ ਸਿੰਘ ਸਿੱਧੂ ਨੇ ਮਾਈ ਭਾਗੋ ਜੀ ਅਤੇ ਚਾਲੀ ਮੁਕਤਿਆਂ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਨੂੰ ਸਲਾਮ ਕੀਤਾ ।

 ਮਾਈ ਭਾਗੋ ਨੂੰ ਮਾਤਾ ਭਾਗ ਕੌਰ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਇਕ ਸਿੱਖ ਔਰਤ ਸੀ ਜਿਸਨੇ 1705 ਵਿਚ ਮੁਗਲਾਂ ਵਿਰੁੱਧ 40 ਸਿੱਖ ਸੈਨਿਕਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਲੜਾਈ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿਚ ਕੁਝ ਦੁਸ਼ਮਣ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਰਾਸ਼ਟਰ ਦੁਆਰਾ 300 ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਇਸਨੂੰ ਇਕ ਸੰਤ ਯੋਧਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਉਹ ਖਿਦਰਾਣਾ ਦੀ ਲੜਾਈ ਦੀ ਇਕਲੌਤੀ ਬਚੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ ਮੁਕਤਸਰ ਦੀ ਲੜਾਈ ( ਜੋ ਕਿ 29 ਦਸੰਬਰ 1705 ਨੂੰ ਹੋਈ)।  ਉਹ ਭਾਈ ਮੱਲੂ ਸ਼ਾਹ ਦੀ ਇੱਕ ਧੀ ਸੀ। ਉਹ ਭਾਈ ਪੀਰੋ ਸ਼ਾਹ ਦੀ ਇਕ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਧੀ ਵੀ ਸੀ, ਜੋ ਕਿ 84 ਲੰਗਰਾਂ ਦੇ ਢਿਲੋਂ ਜੱਟ ਚੌਧਰੀ, ਭਾਈ ਲੰਗਾਹ ਦੀ ਵਧੇਰੇ ਛੋਟੀ ਭੈਣ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਪੰਜਵੇਂ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਸਿੱਖ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਉਹ ਚਾਰ ਭੈਣਾਂ-ਭਰਾਵਾਂ ਦੀ ਇਕੱਲੀ ਭੈਣ ਸੀ।

ਅਜੋਕੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਖਦੇ ਝਬਲ ਕਲਾਂ ਦੇ ਆਪਣੇ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀ ਪਿੰਡ, ਮਾਝੇ ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ, ਇਸਦਾ ਵਿਆਹ ਪੱਟੀ ਦੇ ਨਿਧਾਨ ਸਿੰਘ ਵੜੈਚ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਸੀ; ਉਹ ਜਨਮ ਅਤੇ ਪਾਲਣ-ਪੋਸ਼ਣ ਕਰਕੇ ਸੁਲਝੀ ਹੋਈ ਸਿੱਖ ਸੀ। 1705 ਵਿਚ ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਉਹ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਹੋ ਗਈ ਕਿ ਉਸ ਦੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਕੁਝ ਸਿੱਖ, ਜੋ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਲਈ ਲੜਨ ਲਈ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਗਏ ਸਨ, ਨੇ ਵਿਰੋਧੀ ਹਾਲਾਤਾਂ ਵਿਚ ਉਸ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।

ਇਹਨਾਂ 40 ਬੰਦਿਆਂ ਨੂੰ ਲੱਭਣਾ (ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਵੇਲੇ "ਚਾਲੀ ਮੁਕਤਾਂ" ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 10 ਵੇਂ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਉਸਨੇ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਲੱਭਣ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਯਕੀਨ ਦਿਵਾਇਆ।

 

ਉਹ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਲੱਭਣ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਅਤੇ ਕੁਝ ਹੋਰ ਸਿੱਖਾਂ ਨਾਲ ਰਵਾਨਾ ਹੋ ਗਏ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਨੰਦਪੁਰ ਛੱਡਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੁਗਲ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨੇ ਪਿੱਛਾ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਮਾਲਵਾ ਦੇ ਆਸ ਪਾਸ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਪਾਇਆ।  ਮਾਈ ਭਾਗੋ ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਆਦਮੀਆਂ ਦੀ ਉਹ ਅਗਵਾਈ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਉਹ ਖਿਦਰਾਣਾ ਦੇ ਢਾਬ ਦੇ ਕੋਲ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੁਕ ਗਏ ਜਿਵੇਂ ਇਕ ਸਰਬੋਤਮ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਬਲ ਗੁਰੂ ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ।

40 ਸਿੱਖ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਕੋਲ ਅਨੰਦਪੁਰ ਛੱਡਣ ਦੀ ਸਹਿਮਤੀ ਲਈ ਪਹੁੰਚ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਨੂੰ ਜਾਣ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦੇ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਪਰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਖਾਲਸੇ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦੇਣ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣਾ ਗੁਰੂ ਮੰਨਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰਨ। ਵਰਤਮਾਨ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਕਿਸਮਤ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦੇ ਦਿੱਤੀ, ਇਸ ਬਾਰੇ ਚਿੰਤਾ ਕਰਨੀ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਿੱਖ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਉਹ ਹੁਣ ਖਾਲਸੇ ਨਹੀਂ ਰਹੇ । (ਪਰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਸਮਝ ਲਿਆ ਕਿ ਉਹ ਸਿੱਖੀ ਵਿਚ ਸ਼ਕਤੀਹੀਣ ਨਹੀਂ ਸਨ, ਉਹ ਵਾਪਸ ਆ ਜਾਣਗੇ, ਅਤੇ ਗੁਰੂ (ਪਿਤਾ) ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਸੀਸ ਦੇਣਗੇ ।

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਭਾਵੇਂ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬੇਲੋੜੀ ਲੰਘਣ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕੀਤਾ, ਮਾਈ ਭਾਗੋ ਦੇ ਨਾਲ ਚਾਲੀ  ਆਦਮੀਆਂ ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮੁਸਲਮਾਨ ਸਿਪਾਹੀਆਂ (ਲਗਭਗ 10,000 ਸਿਪਾਹੀਆਂ) ਨੂੰ ਘੇਰਿਆ ਅਤੇ ਇੰਨੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਇਆ ਕਿ ਮੁਸਲਮਾਨ ਬਹੁਤ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤਕ  ਹਨੇਰੇ ਜੰਗਲ ਦੁਆਰਾ ਨੇੜੇ ਦੇ ਨੇੜੇ ਆਪਣੇ ਜ਼ਖ਼ਮ ਨੂੰ ਚੱਟਣ ਲਈ ਡੁੱਬਦੇ ਹੋਏ ਆਪਣਾ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਅਤੇ ਪਿੱਛੇ ਹਟਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਹੋ ਗਏ ।

ਮਾਈ ਭਾਗ ਕੌਰ ਇਕ ਅਸਾਧਾਰਣ ਸਿੱਖ ਔਰਤ ਸੀ, ਜਿਸ ਦੇ ਸਿਰ ਤੇ ਕੇਸਕੀ ਬੰਨ੍ਹੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਖ਼ਾਲਸਾ ਯੂਨੀਫਾਰਮ ਨਾਲ, ਉਸਦੀ ਕਿਰਪਾਨ ਲੜਾਈ ਨਾਲ, ਉਹ ਲੜਾਈ ਦੇ ਮੈੈਦਾਨ ਵਿਚ ਲੜਨ ਵਾਲੀ, ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪੂਰੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਪਹਿਲੀ ਔਰਤ  ਸੀ।

ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਲੜਾਈ ਨੂੰ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਪਹਾੜੀ ਤੋਂ ਵੇਖਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਵਿਨਾਸ਼ਕਾਰੀ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਨਾਲ ਹਮਲੇ ਦੇ ਸਮੇਂ ਮੁਗਲ ਯੋਧਿਆਂ ਉੱਤੇ ਤੀਰ ਵਜਾਏ ਸਨ। ਪਾਰਟੀ ਵਿਚਲੀ ਥੋੜ੍ਹੀ ਜਿਹੀ ਹਰਕਤ ਨੂੰ ਵੇਖਦਿਆਂ ਜੋ ਉਸ ਦੇ ਗਾਈਡ ਤੇ ਗਿਆ ਸੀ ਉਹ ਲੜਾਈ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿਚ ਚੜ੍ਹ ਗਿਆ।

ਉਸਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਚਾਲੀ ਬੰਦਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕੱਠ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਜਿਸਨੇ  ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਗੁਰੂ ਮੰਨਦਿਆਂ ਇਕ ਕਾਗਜ਼ ਉੱਤੇ ਦਸਤਖਤ ਕਰਨ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਹਰ ਇਕ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਸੀ, ਇਕ ਜ਼ਖਮੀ ਹੋਏ ਮਾਹਨ ਸਿੰਘ ਬਰਾੜ ਨੂੰ  ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਵੱਲ ਝਾਕਣ ਦਾ ਸਿਰਫ ਇਕ ਮੌਕਾ ਮਿਲਿਆ ਜਦੋਂ ਉਸਨੇ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੀ ਬਾਂਹ ਨਾਲ ਚਲਾ ਕੇ ਉਸਦੀ ਗੋਦ ਵਿਚ ਖਿੱਚ ਲਿਆ। ਇਹ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਵਿਅਕਤੀ ਜਿਸਨੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਲਗਾਏ ਹੋਏ ਸਨ, ਉਹ ਤਬਾਹ ਹੋ ਰਹੇ ਸਿੱਖ ਦੇ ਕੱਪੜਿਆਂ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਖਿਸਕ ਗਏ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਲਿਆ ਜਿਸ ਨੇ ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਸਭ ਕੁਝ ਮੁਆਫ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਸਤੀਫੇ ਦੀ ਚਿੱਠੀ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।

ਇਸ ਸਥਿਤੀ 'ਤੇ ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਆਪਣੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਜਾਂ ਧਰਮ ਲਈ ਲੜਦਿਆਂ ਮਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਵਿਅਕਤੀ ਇਕ ਸ਼ਹੀਦ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ । ਚਾਲੀ ਮੁੁਕਤੇ ਵੀ ਸ਼ਹੀਦ ਸਨ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਚਾਲੀ ਬੰਦਿਆਂ ਨੂੰ ਚਾਲੀ ਮੁੁਕਤੇ ਵਜੋਂ ਅਸੀਸ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਅੱਜ ਵੀ ਉਹ ਆਦਮੀ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; "ਚਾਲੀ ਮੁਕਤ ਹੋਏ", ਚਾਲੀ ਮੁਕਤੇ। ਉਸਨੇ ਮਾਤਾ ਭਾਗੋ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਧਿਆਨ ਵਿਚ ਲਿਆ ਜਿਸ ਨੂੰ ਲੜਾਈ ਵਿਚ ਸੱਟ ਲੱਗ ਗਈ ਸੀ।

ਰਿਕਵਰੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਨਾਲ ਰਹੀ ਅਤੇ ਜੇਤੂ ਪਹਿਰਾਵੇ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਇਕ ਅੰਗ ਰੱਖਿਅਕ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ। ਉਹ ਕਈ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਸੀ ਜੋ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਂਦੇੜ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਵਿਚ ਗਈ ਸੀ। 1708 ਵਿਚ ਨਾਂਦੇੜ ਵਿਖੇ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਹ ਕਰਨਾਟਕ ਦੇ ਬਿਦਰ ਤੋਂ 11 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਜਿਨਵਰਾ ਵਿਖੇ ਰਿਟਾਇਰ ਹੋ ਗਈ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਪ੍ਰਤੀਬਿੰਬਤ ਵਿਚ ਡੁੱਬ ਗਈ ਅਤੇ ਉਹ ਇਕ ਸਿਆਣੀ ਉਮਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਜੀਉਂਦੀ ਰਹੀ ।

ਉਸਦੀ ਝੀਂਡਾ ਦੀ ਝੌਂਪੜੀ ਨੂੰ ਹੁਣ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਤਪ ਅਸਥਾਨ ਮਾਈ ਭਾਗੋ ਵਿਚ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ । ਨਾਂਦੇੜ ਵਿਖੇ, ਤਖ਼ਤ ਸੱਚਖੰਡ ਸ੍ਰੀ ਹਜ਼ੂਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਅਹਾਤੇ ਵਿਚਲੇ ਇਕ ਹਾਲ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਘਰ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਨੂੰ ਬੁੰਗਾ ਮਾਈ ਭਾਗੋ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ।